مجتبی گهستونی، روزنامهنگار و دبیر سرویس نخبگان و سمنهای میراث آریا در یادداشتی نوشت: هفتم اردیبهشت، روز جهانی گرافیک، بهانهای است برای بازخوانی ظرفیتهای غنی هنر گرافیک در پیوند با تاریخ بصری ایران؛ سرزمینی که هزاران سال پیش از پیدایش مفهوم امروزین گرافیک، از طریق نقوش، سفالها، سنگنگارهها و طرحهای انتزاعی و هندسی، زبان تصویری پیشرفتهای را شکل داده بود. امروز، بازگشت به این میراث و بازآفرینی آن در گرافیک معاصر، فرصتی ارزشمند برای تقویت هویت بصری ایران و معرفی بهتر فرهنگ این سرزمین است.
ایران از نخستین گامهای شکلگیری تمدن، صاحب زبان تصویری ویژه خود بوده است. نقوش سفالهای چغامیش و چگاسفلی با خطوط انتزاعی، دوایر پویا، حیواننگارهها و ریتمهای هندسی، بیانگر نوعی نگاه نمادین به جهان و طبیعتاند؛ آثاری که بهراحتی میتوان آنها را در قالب الگوهای گرافیکی امروز بازخوانی کرد. در شهر سوخته، نقوشی همچون بز در حال حرکت — که نخستین انیمیشن تاریخ نیز نام گرفته — گواهی است بر خلاقیت بصری ایرانیان باستان؛ طرحی که بارها در گرافیک معاصر الهامبخش هویتسازی، لوگو و پوستر بوده است.
در دورههای پسین، هنر زرینفامکاری با طیف رنگی درخشان و نقوش اسلیمی و گیاهی، الگویی کمنظیر برای طراحی پوسترها، بستهبندیها و هویتهای بصری مبتنی بر فرهنگ ایرانی ایجاد کرده است. همچنین سنگنگارههای تیمره با خطوط ساده اما قدرتمند و روایتهای تصویری از آیینها، شکار و زندگی روزمره، منبع الهامی برای گرافیک مینیمال، نشانهنویسی و طراحی پیکتوگرامها بهشمار میرود.
این منابع کهن، تنها یادگارهای گذشته نیستند؛ بلکه فرصتهایی زنده برای خلق زبان بصری تازهاند. طراحان میتوانند با بازتفسیر این نقوش در قالبهای مدرن، هویتهای بصری اصیل و درعینحال معاصر خلق کنند؛ هویتهایی که در معرفی شهرها، موزهها، رویدادهای فرهنگی و حتی مسیرهای گردشگری نقش مؤثری دارند.
در حوزه گردشگری، بهرهگیری از این میراث بصری میتواند به روایت باورپذیرتر و جذابتر از مقصدهای ایران کمک کند. پوسترهای گردشگری، نقشهها، راهنماهای مسیر، نشانههای شهری و طراحی فضاهای موزهها، زمانی که بر مبنای الگوهای برگرفته از نقوش باستانی طراحی میشوند، امکان برقراری ارتباطی عمیقتر و احساسیتر با مخاطبان داخلی و خارجی را فراهم میکنند. گردشگران از طریق این نشانهها پیش از دیدن آثار، با «هویت بصری» مقصد مواجه میشوند و همین مواجهه اولیه، تجربه سفر را غنیتر میکند.
در صنایعدستی نیز گرافیک میتواند نقشی حیاتی در کیفیتبخشی به عرضه و معرفی محصولات ایفا کند. بازطراحی بستهبندیها با الهام از سفالهای کهن، طراحی نشانهای تجاری برگرفته از سنگنگارههای تاریخی، یا استفاده از رنگمایههای زرینفام در هویت برند میتواند ارزش ادراکی صنایعدستی را افزایش دهد و آنها را برای بازارهای جهانی جذابتر کند. بسیاری از صنایعدستی ایران در محتوا غنیاند، اما برای دیدهشدن به روایت بصری حرفهای نیاز دارند؛ و گرافیک همان حلقه مفقودهای است که میتواند این روایت را کامل کند.
در کنار سفالها، سنگنگارهها و نقشمایههای معماری، دستبافتهها و هنرهای نساجی ایران نیز گنجینهای بیبدیل از زبان بصری کهناند. نقوش قالی، گلیم، ورنی، جاجیم، سوزندوزیها و حتی بافتهای عشایری، هرکدام حامل رمزگانهای تصویری و معناشناختی هستند که نسلها آن را حفظ کردهاند. این الگوها، چه هندسی و تکرارشونده باشند و چه روایی و الهامگرفته از طبیعت، مجموعهای از ایدههای ناب گرافیکی برای طراحی معاصر فراهم میکنند.
در بسیاری از این دستبافتهها، نقوشی چون بتهجقه، سماوری، گل شاهعباسی، شانه، اژدها، بز، پرندگان، ستارههای هشتپر و نقشمایههای انتزاعی دیده میشود که قابلیت زیادی برای تبدیلشدن به نشانه، لوگوتایپ، الگوهای هویت بصری یا حتی تصویرسازیهای فرهنگی دارند. طراحان گرافیک میتوانند با استخراج ساختار بصری این نقوش، از بافت و ریتم خطوط آنها در خلق پوسترها، بستهبندیهای صنایعدستی، هویت برندهای فرهنگی و حتی طراحی شهری استفاده کنند.
این ظرفیت زمانی ارزشمندتر میشود که بدانیم بسیاری از گردشگران، نخستین مواجههشان با صنایعدستی ایرانی از طریق تصویر، بستهبندی و هویت بصری محصول شکل میگیرد. اگر این بستهبندیها و هویتسازیها بر اساس نقوش اصیل بافتهها طراحی شوند، نهتنها محصول جذابتر خواهد شد، بلکه روایت عمیقتری از فرهنگ، زیستبوم و سبک زندگی ایرانی به مخاطب منتقل میشود.
بهرهگیری از این نقوش در گرافیک، تنها زیباییشناسی نیست؛ بلکه احیای یک حافظه بصری* است. هر نقش بر یک دستبافته، بخشی از هویت و تاریخ یک خطه است. وقتی این عناصر در طراحی معاصر بازآفرینی میشوند، حلقهای میان گذشته و امروز ایجاد میشود؛ حلقهای که میتواند صنایعدستی را رقابتیتر، گردشگری را جذابتر و روایت میراث فرهنگی را مؤثرتر کند.
روز جهانی گرافیک یادآوری است بر اینکه طراحی، تنها یک مهارت فنی نیست؛ بلکه ابزاری نیرومند برای بازآفرینی میراث، روایت هویت و خلق آیندهای است که در آن گذشته نهتنها فراموش نشده، بلکه الهامبخش نوآوریهای بصری است.
انتهای پیام/
نظر شما